Çok uluslu şirketlerin ilk örneklerinden olan Doğu Hindistan Şirketi, Dünya genelinde ticaret, politika, askeri ve daha bir çok alanda devletler üstü söz sahibiydi. Dünya deniz ticaretinde neredeyse tekeldi, kendi ordusu vardı, yönetiminde olan onlarca şehir ve liman bulunmaktaydı.

16. yy.’ın ikinci yarısında İngiliz donanması her zamankinden daha güçlüydü. Ülkenin donanmasının denizlerde söz sahibi olmasından cesaret alan tacirler, Doğu ile yapılacak ticareti yasal bir zemine oturtturmak adına Kraliçe Elizabeth’ten imtiyazname istiyorlardı. 31 Aralık 1600 yılında, Kraliçe tarafından imzalanan imtiyazname ile, Doğu Hindistan Şirketi, bir takım ayrıcalıklar elde ederek, insanlık tarihi için önem arz eden ticari hayatına başladı.

1601 yılında, Woolwich’ten Doğu’ya doğru hareket eden gemiler, şirketin ilk ticari seferlerini gerçekleştirdiler. 1608 yılında Hindistan’nın Bengal Körfezi’nde ilk ticari bölgesini kurarak karlılıklarını arttırdı. Şirket, 1615 yılında o dönemde Hindistan’da hakimiyet süren Babür İmparatorluğu ile anlaşma imzalayarak, etki alanını genişletti. Bu anlaşma ile Portekiz ve Hollanda ile yürütülen ticari rekabette bir adım öne geçmiş oldular. 1690 yılında Hindistan’da bir çok ticaret alanına sahip olan Doğu Hindistan Şirketi bu alanların etrafını surlar ile çevirmeye başlayarak, 150 yıldan daha fazla sürecek saltanatının temellerini atıyordu. Yıllar içinde Hindistan’da yaşanan politik çalkantılardan faydalanarak, ülkede bir çok alanda söz sahibi olmayı başarmıştır. Şirket Hindistan dışında diğer Asya ülkeleri ile de ticaret yapmaya başlayıp hakim olduğu coğrafyayı da genişletmişti.

Tipu Sultan

19. yy.’da işler şirket adına kötü gitmeye başlamıştı. İngiliz hükumeti sanayi devriminin ihtiyaçlarını daha verimli bir şekilde karşılayabilmek adına verdiği imtiyazların daraltmıştı. Bu büyüklükte bir güç kraliyet içinde bir risk teşkil ediyordu, çıkarılan yasalar ile şirketin ticari ve politik faaliyetleri ayrıldı, sonra da politik faaliyetlerde kraliyet söz sahibi olmaya başladı.

1857 yılında Hindistan’da çıkan ayaklanmadan Doğu Hindistan Şirketi’nin sorumluluğu olduğu iddia edilerek, millileştirildi. 1874 yılında ise feshedildi.

Doğu Hindistan Şirketi olmasaydı, hiç kuşkusuz Dünya bugün bildiğimiz halinde olmazdı. Halkların damak tadını, kültürlerini, yönetim şekillerini, düşünce yapılarını değiştirdi. Hong Kong, Singapur gibi önemli ticaret merkezlerini kurdu, ve ticaret rotalarını sahip olduğu limanlara göre düzenledi. Zamanının en büyük ticari deniz filosuna sahipti, ve Dünya’daki toplam ticaret hacminin %50’sini tek başına gerçekleştirmekteydi.

Şirketin pay sahibi olduğu diğer önemli tarihi olaylar aşağıdaki gibidir.

  • 1721 yılında Hindistan’da kriket ilk olarak şirket çalışanları tarafından oynanmış.
  • Fabrika (factory) kelimesi ilk olarak Doğu Hindistan Şirketi’nin ticaret alanları için kullanılmıştı.
  • Çay tüketiminin ve üretimin yaygınlaşmasında şirketin payı çok büyüktür.
  • Şirket, Boston Çay Partisi, Afyon savaşları gibi önemli tarihi olaylara sebep olan olayların oluşumunda baş role sahiptir.

Fotoğraf kaynakları: 1, 2

CEVAP VER

Please enter your comment!
Please enter your name here